Vitrinden gündelik hayata: Çin’de müzelerin değişen yeri

CGTN Yazarı Ümran Şatana Ünal’ın haberine göre; Maya ve And uygarlıklarına ayrılan sergi salonları açık; tarih meraklıları saat sekize kadar eserleri görebiliyor. Böylece bir sergi gezisi, iş çıkışına ya da ailece geçirilen bir akşama sığabiliyor. Başkent Müzesi’nin uzatılmış ziyaret saatleri, Çin’de müzelerle kurulan ilişkinin son yıllarda nasıl yönde değiştiğini gösteren küçük ama anlamlı bir ayrıntı.

Bu değişimi ekim ayının başındaki Milli Bayram tatilinde başka kentlerde de görmek mümkündü. Müze programları sergi gezilerinden el sanatları atölyelerine, geleneksel gösterilerden çocuklara yönelik etkinliklere uzanıyordu. Tarihî miras, giderek daha fazla insan için hafta sonunun, tatilin, hatta gündelik sohbetlerin parçasına dönüşüyor. Aynı vitrinin önünde bir yetişkin kendi bildiği bir hikâyeyi anlatırken çocuk bambaşka bir ayrıntıyı fark edebiliyor. Bu ilginin arkasında, yıllar içinde adım adım genişleyen bir kamusal kültür anlayışı var.

2008 yılında Çin, kamuya bağlı çok sayıda müze ve anıt müzesinde ücretsiz giriş uygulamasını başlattı; sonraki dönemde de bu uygulama ülke genelinde yaygınlaştı. Böylece müze ziyaretleri, aile bütçesinde ayrıca düşünülmesi gereken bir etkinlik olmaktan büyük ölçüde çıktı. Kültürel mirasa erişim, kamusal hizmet anlayışının önemli bir parçası hâline geldi. 2024 sonu itibarıyla ülkedeki kayıtlı müzelerin yüzde 91’inden fazlasının ücretsiz gezilebilmesi, bu tercihin ulaştığı boyutu gösteriyor.

Ardından müzelerin toplumdaki rolünü genişleten yeni adımlar geldi. Çin’in 2021’de yayımladığı Müze Reformu ve Gelişimine İlişkin Rehber Görüşler, müzeleri koleksiyonlarını koruyan ve sergileyen kurumların ötesinde, öğrenmenin ve kültürel paylaşımın canlı mekânları olarak ele alıyor. Belge; okullarla ortak eğitim programlarını, dijital sergileri, uzatılmış ziyaret saatlerini ve yaratıcı kültür ürünlerini teşvik ediyor. Aynı dönemin beş yıllık kalkınma planı da kültür kurumlarının ücretsiz erişimini ve dijital dönüşümünü destekliyor. Devlet politikası burada bina ve eser korumayla sınırlı kalmıyor; tarihî mirasın toplumla buluşma biçimini de şekillendiriyor.

Örneğin 2021 tarihli belgede, uygun müzelerin ziyaret saatlerini akşama uzatması ve kent sakinlerine yakın kültür alanları oluşturulması özellikle teşvik ediliyor. “Müze artı” anlayışıyla eğitim, teknoloji, turizm ve tasarım dünyası arasında iş birliği kurulması isteniyor. Bu yaklaşım, bir müzenin değerini koleksiyonunun zenginliği kadar kent hayatına yaptığı katkıda da arıyor.

Bunun günlük hayattaki en görünür karşılıklarından biri çocukların müzelerle kurduğu ilişki. Okul gezileri, aile etkinlikleri ve uygulamalı atölyeler sayesinde tarih bilgisi ders kitabının sayfalarından çıkıp yakından incelenebilir ve üzerinde konuşulabilir bir deneyime dönüşüyor. Çocuk bir sergide gördüğü desenin benzerini kendi elleriyle yaptığında, geçmişle arasındaki mesafe de kısalıyor. Çin’de tarihi mirasla kurulan ilişkinin yeni yanı, öğrenmenin seyretmekten katılmaya doğru genişlemesi. Bu deneyim, ailelerin birlikte zaman geçirme alışkanlıklarını da besliyor.

Chengdu Müzesi’nin bu yılki Milli Bayram programı buna güzel bir örnek sundu. Londra’daki Victoria ve Albert Müzesi koleksiyonundan Wedgwood seramiklerinin yer aldığı sergi kapsamında 2 ve 3 Ekim akşamları aile atölyeleri düzenlendi. Programda çocuklara, rehberli sergi gezisinin ardından kendi vazolarını tasarlama imkânı sunuldu. Bir İngiliz seramik geleneğinin Çin’deki müzede böyle ele alınması, müzelerin kültürler arasında kurduğu bağı da görünür kıldı. Atölye, sergi deneyimini çocukların kendi elleriyle ürettiği bir hatıraya dönüştürdü.

Müze atölyelerinde çocuklar ve aileler, tarihî mirası yalnızca izlemiyor, birlikte üreterek deneyimliyor.

Beijing'de ise bu yakınlaşmanın simgesi bir imparatoriçe tacı oldu. Çin Ulusal Müzesi’nin koleksiyonundaki Ming Hanedanı İmparatoriçesi Xiaoduan’a ait, dokuz ejderha ve dokuz anka kuşuyla süslü tören tacı, 4 bin 414 inciyle bezeli. Yüzyıllar öncesinin ince işçiliğini yansıtan bu eser, müzenin hazırladığı buzdolabı magneti sayesinde bambaşka bir hayat kazandı. Tacın küçük bir tasarımına dönüşen magnetin satışı Temmuz 2025’te iki milyonu geçti. Onu takılar, yapım modelleri ve başka ürünler izledi.

İki milyonuncu magneti satın alan kişi, Sichuan’dan kızıyla birlikte Beijing’e gelen öğretmen Luo Li’ydi. Ailenin yaz tatili programında müze gezisi de vardı. Kızının sergilerden duyduğu heyecan ile annesinin aldığı küçük hatıra, bugün Çin’de sık karşılaşılan bir eğilimi anlatıyor: Müze ziyareti ailece paylaşılan bir anıya dönüşüyor; sergide görülen eser, eve döndükten sonra da hatırlanıyor.

Müze merakını günlük hayata taşıyan bir başka alan da yaratıcı tasarım. Çin’de wenchuang olarak bilinen müze kaynaklı kültür ürünleri, eski motifleri güncel estetikle buluşturuyor. Takılarda, kırtasiye malzemelerinde, oyuncaklarda ya da gündelik eşyalarda karşımıza çıkan tarihî desenler, geçmişi bugünün yaşamına taşıyor. Dijital koleksiyonlar ve çevrim içi sergiler de bu ilişkiyi müze duvarlarının ötesine genişletiyor. Bir öğrenci, bir eseri önce sınıfta dijital ortamda tanıyıp ardından müzede yakından inceleme fırsatı bulabiliyor. Böyle bir süreklilik, kültürle temasın tek bir geziyle bitmemesine imkân veriyor.

Ortaya çıkan tablo rakamlara da yansıyor. Çin Ulusal Kültürel Miras İdaresi’nin verilerine göre ülkedeki müzeler 2025 yılında 1,56 milyar ziyaret kaydetti. Aynı yıl sonunda kayıtlı müze sayısı 7 bin 188’e ulaştı. Bu büyüklüğün asıl anlamı, insanların tarih ve sanatla karşılaşabilecekleri mekânların çoğalmasında yatıyor. Bir aile için yakınındaki müze, bir öğrencinin ilk kez gördüğü arkeolojik eser ya da akşam katıldığı atölye, kültürel mirası hayatın doğal akışına yerleştiriyor.

Çin’de müzelerin son yıllarda kazandığı canlılık, toplumun tarihî mirasla kurduğu ilişkinin nasıl zenginleştiğini gösteriyor. Ücretsiz ziyaret imkânlarından okul etkinliklerine, aile atölyelerinden yaratıcı tasarımlara uzanan bu süreçte müzeler, kültürel hayatın giderek daha önemli bir parçası hâline geliyor. Beijing'de akşam saatlerinde bir sergiyi gezen aile de Chengdu’da kendi vazosunu tasarlayan çocuk da bu değişimin bir parçası. Tarihî miras böylece kuşaklar arasında aktarılan, yeni meraklar uyandıran ve gündelik hayatın içinde yaşamaya devam eden ortak bir kültürel değere dönüşüyor.